YAZINSAL METİN BAĞLAMINDA KÜFE “METİN DİLBİLİMSEL BİR İNCELEME”

Bir metnin doğru anlaşılabilmesi için anlatıcının kurgu düzleminde tutarlı ve sağlam bir yol izleyerek okuyucuya hem yüzey yapıda hem de derin yapıda bağlamdan kopmadan metin değerini ileti noktasına sunması gerekmektedir. Kurgunun ve metin değerinin doğru anlaşılması noktasında metin dil bilim önemli bir rol üstlenmektedir. Metin dil bilim metinleşme sürecinde okuyucuya yardımcı olurken anlatıcının da özellikle bağdaşıklık ve tutarlılık açısından kuramsal çerçevede anlaşılırlık düzeyine katkı sağlamaktadır. Bu çalışmada yazınsal bir metin olan Küfe adlı manzum hikâyenin metin dil bilimsel yapısı incelenmiştir. Metinde, Hasan karakteri ile sosyal sorunlar ele alınıp bu sorunların nedenleri ve çözümlerinin metin dil biliminin sistematik yapısı doğrultusunda kesitlerinin sunulması hedeflenmiştir. Bağdaşıklık ve tutarlılık ilkelerinin öne çıktığı çalışmada bağdaşıklık düzleminde art ve ön gönderim, değiştirim, eksilti, sözlüksel bağdaşıklık, bağlama unsurları esas alınırken tutarlılık düzleminde metnin metinleşme sürecinde önemli rollere sahip olan zaman, mekân, olay ve durum izlencesi, metin tipleri ve sözcük kullanımı ile tutarlılık sağlanıp sağlanmadığı incelenmiştir. Halliday ve Hasan’ın (1976) “Cohesion in English” çalışmaları esas alınarak bağdaşıklık unsurlarının ele alındığı çalışmada tutarlılık noktasında da metin dil bilim ile ilgili yapılan çalışmalar incelenerek tutarlılık noktasında bazı yenilikler metin dil bilim sahasına kazandırılmıştır. Dönüşümlerin tespiti sonrasında yapı bileşenlerinde yüzey yapıdan derin yapıya geçişte tutarlılık ile mantık kuralları açısından tutarlılık şeklinde yeni alt başlıklar eklenmiştir. Bu sayede kullanılan sözcük grupları zaman, mekân, olay, olgu açısından incelenmiştir. İncelemede statü tayini yapılmış, nesneler bir bütün olarak ele alınıp anlatı mesafesi irdelenmiş ve anlatıcı-izleyici arasındaki bağ iç ve dış portrelerle hedef kitleye ulaştırılmıştır. Küfe’nin hem dilsel malzemesi hem de anlamsal düzeyinin incelenmesi neticesinde anlatıcı ile hedef kitle dizgesinde yer alan iletiler ortaya konmuş, anlatıcının dünyası ile dünya bilgisi çerçevesinde metin dönüşümü ve metinleşme süreci tespit edilmiştir. Anlatıcının amacı ve niyeti ile metinleşme sürecinin irdelendiği metin dil bilimsel çalışmada, metni metin yapan ölçütlerle söylem arasındaki köprünün kurulmasında izlenen yol kuramsal çerçeveye yerleştirilerek denge unsurları tespit edilmiştir. Tümcelerin birbirleri ile olan ilişkileri yüzey ve derin yapıya yansımaları, okuyucunun zihin dünyasındaki verilerle nasıl harmanlandığı ortaya çıkartılarak anlamsal kategoriler ön plana alınıp metindeki tüm göndergelerin bağlantıları verilmiştir. Böylece Türk edebiyatına damgasını vuran Küfe’nin disiplinler arası bir çalışma ile yeniden değerlendirilmesine olanak sağlanmıştır.