Uygur Sihir Masallarındaki Kılavuz: Bovay

Masallar bir toplumun kültürel hafızasının ürünleridir. Geçmişten izler taşıyan, geçmiş ile gelecek arasında bağ kuran masallar özellikle sihir masalları toplumun mensup olduğu dini inanç sisteminden izler taşır. Masallarda yer alan bazı olağanüstü varlıklar mitik dönemdeki inançsal sistemin masallara yansımasıdır. Sihir masalları birçok olağanüstü varlık, tip ve motif içerir. Türk dünyası masallarında yer alan olağanüstü yardımcılardan biri yol gösteren, aksakallı, yaşlı, bilge kişidir. Bu karakterlerden biri olan bovay (yaşlı, aksakallı) ilahi özelliklere sahip bir tiptir. Mitik dönemin izlerini taşıyan bu iye, çeşitli sınavlardan geçmiş temiz yürekli insanlara yardım eden aksakallıdır. Türklerin İslamiyet’i kabul etmeleriyle bu iye Hızır adını alır. Hızır tipiyle bütünleşerek yaşamaya devam eder. Kadim bir geçmişe ve anlatı geleneğine sahip olan Uygurların masallarında da bovay tipine rastlanır. Bovay zamanla Hızır Bovay daha yakın zamana gelince ağırlıklı olarak Hızır şeklinde anlatılarda kendine yer bulur. Masallarda kahramanın yolculuğa çıktığı zaman yolculuğun çeşitli aşamalarında bu ilahi tiple karşılaşır. Fakat Hızır Bovayla karşılaşan hiç kimse onun Hızır olduğunu anlamaz. Hızır aniden ortadan kaybolduğu zaman yardım edenin Hızır olduğu o zaman anlaşılır. Uygur halk bilimciler masaldaki tipleri sınıflandırırken Hızır ve perizatları ilahi obrazlar başlığı altınca ele alıp incelemişlerdir. İlahi obrazlar sadece masallarda değil, mitik anlatılar, destanlar, efsaneler ve memoratlarda sıkça rastlanan tiplerdir. Genellikle masallardaki olağanüstülük bu tiplerin yardımıyla çözülür. Bu sebepten masalların olmazsa olmazlarındandırlar. Bovay bir kılavuzdur. Kahramana yardım eden, onu doğru yola sevk eden, zaman zaman ona ilahi mesaj ya da sihirli nesne getiren kişidir. Bovay, ilahi mesaj ve kutsal emanet (sihirli nesneler) taşıyan bir velidir. Eski inanç sistemlerindeki kam, ak şaman olan bu kılavuz tip tek Tanrılı dinlerin kabulüyle birlikte bir nebi ya da veli tipine dönüşür. Çalışmamızda Uygur sihir masallarındaki ilahi obraz olan bovayın masallardaki işlevi üzerinde durulacaktır.