Eski Türklerde Köpeğin Sosyo-Ekonomik Konumu

Bilimsel çalışmalar neticesinde köpeğin (Lat. canis familiaris) Avrasya’da evrimleştiği ve insan-köpek arasındaki ilk ilişkilerin 20-30 bin yıl önce bu coğrafyada başladığı ortaya çıkmıştır. Bugün Modern Dünya’da çoğunlukla bir dost olarak telakki edilen köpek, Eski ve Ortaçağlarda insanların emek verdiği ekonomi biçimlerine dahil olmuş, işini kolaylaştırmada insanoğluna yardım edici bir misyon yüklenmiştir. İlk etapta avcı, sonrasında çoban toplumlar, köpeğin iz sürme ve kamp alanını koruma özelliklerinden istifade etmiştir. Bu bağlamda köpek, hayvancılıkla uğraşan ve konargöçer bir yaşam tarzı süren Eski Türklerin dini, sosyal ve ekonomik yaşamında da önemli bir role sahip olmuştur. Köpeğin Türk toplumunda edindiği bu rol, etnografik (mitler, destanlar, halk hikayeleri) ve arkeolojik kaynakların sunduğu verilerle tasdik edilmiştir. Efsane ve yaradılış mitlerinde köpeğe ilahi bir unsur yüklenmesinin arka planında çoğunlukla avcılık dönemlerine ait anılar ve köpeğin avlanmada insana yardımcı olması yani hayatta kalma mücadelesine istemsiz de olsa destek vermesi yatmıştır. Bu durum onu bazen doğa üstü bir mertebeye eriştirmiştir. Öyle ki it daha sonra köpek sözcüğünün etimolojisini inceleyen bazı bilim insanları, bu sözcüklerin ortaya çıkışında da doğa üstü-kült faktörlerin etkili olduğunu varsaymıştır. Köpeğin avcılıktan çobanlığa geçişte ise misyonu şekil değiştirmiş, reel bir statü kazanmıştır. Tarımsal faaliyetlerle birlikte ise eski önemi yitirmiştir. Fakat köpeğe bakış açısının olumsuz bir değer kazanmasında değişen ekonomi biçimlerinden ziyade Semavi dinlerin kabulü daha büyük bir rol oynamıştır. Fakat Türkler hem Eski hem de Ortaçağlarda, arkaik dönemde köpeğe yükledikleri değerleri, köpeğin ekonomik uğraşlarında onlara sunduğu katkıyı unutmamış kabul ettikleri yeni inanç sistemlerinde de köpeği sosyo-ekonomik yaşamlarına dahil etmiştir. Bu çalışmada, etnografik ve arkeolojik kaynaklara başvurularak köpek kelimesinin etimolojisi ve köpeğin Eski Türklerin sosyo-ekonomik yaşamda edindiği roller incelenecektir.