Mustafa Sabri Efendi’ye Göre Kurʾân Tercümelerinin Kelâmî Arka Planı

İslam düşüncesinde Kurʾân’ın farklı dillere tercüme edilmesine ilkesel bir itiraz bulunmamakla birlikte, namazda kıraati meşrulaştırmak amacıyla tercümelere Kurʾân statüsü atfetme çabaları, meseleyi problemli hâle getirmiştir. Bu yaklaşımların temelinde, Ebû Hanîfe’ye (ö. 150/767) isnad edilen Arapça dışında bir dil ile namaz kılmanın cevazına yönelik fetva ile Kurʾân’ı manadan ibaret kabul eden anlayış yer almaktadır. Böylece Kurʾân’da aslî unsur olarak mana kabul edilmek suretiyle, manaya tekabül eden her türlü lafız Allah’ın kelâmı olarak değerlendirilmektedir. Kurʾân’ın manadan ibaret olduğu düşüncesi, farklı dönemlerde bazı Hanefî fakihler tarafından tercüme ile kıraatı meşrulaştırmak amacıyla savunulmuş; XX. yüzyılda ise Mustafa el-Merâğî (ö. 1952) ve Ferîd Vecdî (ö. 1054) gibi Mısırlı âlim ve entelektüeller tarafından yeniden gündeme taşınmıştır. Söz konusu dönemde meselenin siyasî bir içerik taşıdığı yönündeki kaygılar da dikkate alındığında, tercüme ile kıraate cevaz veren bu anlayışlara yönelik kapsamlı ve sistematik bir eleştiri Mustafa Sabri Efendi (ö. 1954) tarafından dile getirilmiştir. Sabri’nin kadim gelenekten Kâsânî’ye (ö. 587/1191), modern dönemde ise Mustafa el-Merâğî ve Ferîd Vecdî’ye yönelttiği reddiyeler, bu eleştirilerin çerçevesini ortaya koymaktadır. Buna göre Mustafa Sabri, kelâm sıfatı ile kelâm-ı lafzî ve kelâm-ı nefsînin mahiyetine dair tahliller çerçevesinde, tercümelerin Kurʾân olarak nitelendirilemeyeceğini savunur. Ona göre kelâm sıfatı, dilsizliğin zıddı olarak Allah hakkında konuşmaya kâdir olmayı ifade ederken, kelâm-ı nefsî ise, bu sıfatın tezahürü olarak dış dünyada müşahhas bir varlık taşımayan, zihinde kâim olan mânayı ifade etmektedir. Bu itibarla ne kelâm sıfatının ne de kelâm-ı nefsînin tek başına kıraate konu edilmesi mümkündür. Kelâm sıfatını salt mânaya indirgeyerek Kurʾân’ın Arapça lafzını devre dışı görmek isabetli değildir. Zira Kurʾân, hem mânası hem de lafzıyla vahiydir. Lafzın dışlandığı bir tasavvurda Kurʾân’dan söz etmek mümkün değildir. Öte yandan Mustafa Sabri, tercüme ile kıraati savunanların iʿcâzın tercümelere intikal ettiği veya iʿcâz döneminin sona erdiği yönündeki iddialarına da karşı çıkar. Ona göre iʿcâz, ancak lafız ile mâna arasında vazgeçilmez bir bütünlük içerisinde anlam kazanmaktadır. Bu sebeple tercümeler ne iʿcâz vasfını taşıyabilir ne de Kurʾân statüsünde değerlendirilebilir. Bu bağlamda “Mustafa Sabri Efendi’ye Göre Kurʾân Tercümelerinin Kelâmi Arka Planı” konulu makale, “Klasik ve Modern Dönemde Kurʾân Tercümelerine Yönelik Yaklaşımlar, Mustafa Sabri’nin Kurʾân Tercümelerine Yaklaşım ve Mustafa Sabri’nin Tercümelere Yönelik Eleştirileri” olmak üzere üç ana başlık altında analiz edilmiştir. Çalışmanın amacı, tercümeleri Kurʾân mesabesinde değerlendiren yaklaşımlara karşı Mustafa Sabri’nin yönelttiği eleştirileri tahlil etmek ve bu eleştirilerin kelâm ilmi açısından tutarlılığını ortaya koymaktır. Tarihsel analiz, betimleme ve kavramsal çözümleme yöntemlerinin kullanıldığı çalışmada, kelâm ilmi açısından tercümelerin Kurʾân hükmünde değerlendirilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır.