Ҳунармандчиликда рамзлар: семантик-семиотик таҳлил (Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудлари мисолида)

Ҳунармандчилик семантикасида ҳар қандай тасвир, ранг ва безак маълум бир маънога эга бўлиб, уларда кишиларнинг маънавий, диний ва руҳий қарашлари, табиат ҳодисалари ҳақидаги кенг дунёқараши акс этади. Ҳунармандчилик буюмларида тасвирланган нақш (геометрик, ўсимликсимон, зооморф, антропоморф) ва рамзлар шунчаки шакл, безак эмас, балки халқнинг диний тасаввур ва эътиқоди билан бевосита боғлиқ кўплаб ахборотни жамлайдиган муҳим этнографик манба ҳисобланади. Ўзбекистоннинг жанубий ҳудудлари анъанавий ҳунармандчилик буюмларида ифодаланган безаклардаги рамзлар ўзига хос маҳаллий хусусиятларга эга. Улар ҳунармандчиликнинг каштачилик, гиламдўзлик, меъморчилик, заргарлик, кулолчилик ва бошқа турларида ўзгача акс этади. Бугун бизгача етиб келган ҳунармандчилик соҳалари ўзининг анъанавий ишлаб чиқариш услубини сақлаб қолган бўлса-да, мазмунан ва шакл жиҳатдан анча ўзгарган. Халқ амалий безак санъатида тасвирланган нақшларда маълум этнос вакилларининг эстетик дунёси ифодаланиши билан бирга дунёвий ва замонавий тасаввурлари ҳам мустаҳкам ўрин олган. Мақолада Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятлари анъанавий ҳунармандчилик ашёларига оид безаклардаги рамз ва белгиларнинг маҳаллий хусусиятлари ифодаланди. Тасвирланган шаклларнинг ҳудудлардаги халқона талқинлари, ўхшаш ва фарқли жиҳатлари кўрсатилди, мазмуни семантик-семиотик ёндашув асосида таҳлилга тортилди. Ашёлардаги нақшлар жамиятнинг турли қатламларига хос маънавий оламни ифодалаши, бугун ўзбек ҳунармандчилигининг барча соҳаларида акс этган семантик рамз ва тимсолларнинг диний, миллий маданий-тарихий жараённи ифодаловчи манба эканлиги кўрсатилди. Жанубий ҳудудлар анъанавий ҳунармандчилиги семантикаси ва семиотикасини тадқиқ этиш кишилар дунёқараши, диний эътиқоди ва тасаввурлари билан боғлиқ анъана, урф-одат ва маросимлар моҳиятини англашда ёрдам бериши ва маданий мерос сифатида қайта тиклашга хизмат қилиши ёритилди.