ALİ EMÎRÎ DİVANINDA BATILILAŞMA ELEŞTİRİSİ

Edebiyat, toplumsal zeminde karşılığını bulan değişim rüzgârının akislerinin somutlaştırıldığı ehemmiyetli bir ilim alanı olarak tezahür etmektedir. Çatışmaların ve değişen değer yargılarının bunlara getirilen tenkitlerin gösterildiği alanlardan biri olan divan şiiri de muhteva bakımından çeşitli değişimlere kapı aralamıştır. Tanzimat fermanı ile ortaya çıkan değişim ve teknolojik gelişmeler birçok aydının Batı’ya bakışını etkilemiştir. Ali Emîrî bu değişimi ifade eden dönemin önemli aydınlarından biridir. Emîrî, modernizm zemininde Osmanlı medeniyetinin idrak edilebilmesinde ehemmiyetli bir yere sahiptir. Ciddi bir sorumluluk bilinciyle medeniyet tasavvurunu insan ve irfan ekseninde inşa eden şair, Osmanlı mirasını gelecek nesillere aktarmak için çalışmıştır. 19. yüzyıldaki materyalist tasavvurun; Emîrî’nin dünya görüşü ve din algısı noktasında değişen klasik Türk şiirindeki ifadesi 1800’lü yılların görünümünü ortaya koymaktadır. Muhafazakâr bir yapının dönüşümünü, özden maddeye kayan insanın değişimi ve söz konusu yıllardaki insanın asıl görünümünü ortaya koyması bakımından Ali Emîrî divanı oldukça önemlidir. Klasikten modern edebiyata geçiş zemininde toplumun gerek yapısal gerekse düşünce dünyasındaki değişimi, Emîrî marifetince ifade edilmiş bu ifadelerde dönemin koşulları nazara alınarak bir devir görünümü sunulmaya çalışılmıştır. Çalışmaya konu olan divanında yer alan gazellerinde sarih bir görünümle söz konusu devri ifade eden şair, yaratıcının kudretini de birçok eserinde ifade etmiştir. 895 gazel içerisinde devrin görünümü ve devrin zemininde ideal insan tasavvurunu ifade eden gazeller bağlamında içtimai zeminde çeşitli tespitler yapılmıştır. Emîrî gazellerinde Batı medeniyetince sunulan birçok kavramın karşısına Doğu medeniyetini çıkarır. Sorgulanmadan, incelenmeden alınmaya çalışılan her unsura Doğu medeniyeti nazarıyla bakmış ve değerlendirmesini içtimai manadaki değerler noktasında geliştirmiştir. Şair, Osmanlının yüzyıllardır süregelen kültürel yapısını bozmaya çalışan her türlü düzene- yeniliğe de mesafeli yaklaşmıştır. İnsana; atalarından aldığı mirası koruyarak vatan/ millet sevdasıyla yenilik- değişimleri görmesini ve idrak etmesini nasihat eden Emîrî’nin; dünya rengine kanmayalım özümüzü, “dini-milli ve kültürel değer yargılarımızı kaybetmeden Batı fikrine muttali olalım” düşüncesi güncelliğini korumaktadır. Alafranga yaşam tarzı, rüşvet, israf, kılık-kıyafet değişimi, kültürel yozlaşma gibi unsurların ve yanlış Batılılaşmanın Osmanlı toplumunu düşürdüğü durum betimlenerek sunulmuştur.