DÎVÂNU LÜGÂTİ’T-TÜRK’TEKİ AJUN VE FELEK KAVRAMLARININ FOLKLORİK İZLERİ

Bu çalışmada, Kâşgarlı Mahmud’un 11. yüzyılda kaleme aldığı Dîvânu Lügâti’t-Türk’te dünya ve zaman kavram alanlarını temsil eden on kelimenin (ajun, çer, çıġrı, felek, köksı, kün, öḏ, öḏleg, türk, uġur) anlamsal örgütlenişi ile tarihsel sürekliliği incelenmiştir. Araştırma, nitel yöntem kapsamında doküman analizi, bağlam temelli içerik çözümlemesi ve semantik alan yaklaşımıyla yürütülmüştür. İncelemenin çıkış noktasını, Dîvân’da hem dünya hem zaman anlamlarıyla kullanılan ajun ve felek oluşturmuş; bu iki çekirdek birim etrafında kümelenen diğer kelimeler, aralarındaki ilişkiler doğrultusunda değerlendirilmiştir. Bulgular, Dîvânu Lügâti’t-Türk’te dünya ve zamanın birbirinden bağımsız kategoriler olarak değil, kozmik döngü, kader ve yaşam deneyimi bağlamında iç içe geçmiş ve karşılıklı olarak tanımlanan bir anlam alanı olarak kavrandığını göstermektedir. Ajun kavramının mekânsal ve kozmolojik bir merkez oluşturduğu; felek kavramının ise zamansal devinim, döngüsellik ve kaderle ilişkili bir odak oluşturduğu tespit edilmiştir. Diğer kelimelerin bir kısmı bu iki merkeze yakınlaşırken, bazı birimlerin her iki alanla da örtüşen bir ara konumda yer aldığı belirlenmiştir. Tarihsel karşılaştırmalar, söz konusu kelimelerin bir kısmının modern Türkçede biçimsel olarak yaşamamasına rağmen temsil ettikleri anlam çekirdeklerinin halk söylemi, edebî metinler, deyimler ve metaforlar aracılığıyla sürdüğünü ortaya koymuştur. Çalışma, tarihsel söz varlığının kültürel bellek içinde yalnızca sözcükler düzeyinde değil, esasen kavramsal ilişkiler ve metaforik süreklilik yoluyla korunduğunu göstermektedir.