Medreseden Mektebe Geçiş Sürecinde Darülhilafe Medreseleri, Yazar: Hamit Er, (İstanbul: Rağbet Yayınları, 2003, 1. Baskı, 176 Sayfa)

“Medreseden Mektebe Geçiş Sürecinde Darülhilafe Medreseleri” başlıklı kitap, Osmanlı eğitim sisteminin işlevselliğini kaybetmesine neden olan yapısal ve tarihsel faktörleri değerlendirmekte ve bu bağlamda gerçekleştirilen reform girişimlerini Dârü’l-hilâfeti’l-aliyye Medresesi örneği üzerinden ele almaktadır. Çalışma, söz konusu sistemin gelişimini incelerken modernleşme sürecinde yaşanan kurumsal, pedagojik ve idari dönüşümleri disiplinlerarası bir perspektifle analiz ederek, dönemin eğitim anlayışına ilişkin bir değerlendirme sunmaktadır. Kitap, giriş, iki bölüm, sonuç, sözlük ve ekler olmak üzere 5 ana kısımdan oluşmaktadır. Giriş bölümünde, medrese sisteminin tarihsel zeminini hazırlayan ana dinamiklere yer verilmekte; kurumsal çerçevenin Osmanlı eğitim bürokrasisiyle nasıl etkileşim içinde olduğu tartışılmaktadır. Birinci bölümde, reform sürecine zemin hazırlayan etmenler, yeni öneriler ve uygulama adımları bağlamında Dârü’l-hilâfeti’l-aliyye Medresesi’nin kuruluşu ve teşkilat yapısı derinlemesine ele alınmaktadır. Bu kısım, reform gerekçelerinden örgütlenme biçimine dek pek çok unsuru birincil kaynaklara dayanarak açıklığa kavuşturmakta ve Osmanlı modernleşme tarihine dair veriler sunmaktadır. İkinci bölüm, “Orijinal Metin ve Türkçesi” başlığı altında, Kitabın ana kaynağı niteliğindeki Esbâb-ı Mûcibe Lâyihası, Islâh-ı Medâris Nizamnâmesi, Tedrisi Mukarrar Kitaplar ile Sureti Tedris, Talimatname, Âlî Kısımdaki Hocalar ve Tâlî Kısımdaki Hocalar gibi belgelere yer vermektedir. Bu metinlerin günümüz Türkçesine çevrilmiş versiyonları, dönemin düşünsel atmosferini ve bürokratik düzenlemelerini anlamayı kolaylaştıran önemli birer kanıt niteliği taşımaktadır. Sonuç bölümünde elde edilen bulgular ışığında eğitim reformlarının uzun vadeli etkileri tartışılmakta, Sözlük bölümünde ise kullanılan akademik ve bürokratik terminoloji açıklığa kavuşturulmaktadır. Ekler bölümünde, Tüzükler ve Hoca Listeleri gibi düzenleyici belgeler Osmanlıca orijinal metinleriyle sunulmakta böylece dönemin eğitim yapısına ilişkin birincil kaynaklara doğrudan erişim sağlanmaktadır. Çalışmanın metodolojisi, nitel paradigma çerçevesinde arşiv belgeleri, resmi nizamnameler ve dönemin entelektüel üretimleri üzerinden yürütülen tarihsel analiz ve literatür taramasına dayanmaktadır. Çalışma, Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun arka planını oluşturan girişimlere ışık tutmakla kalmayıp, Dârü’l-hilâfeti’l-aliyye Medresesinin eğitim modeliyle Cumhuriyet dönemi İmam-Hatip okullarının müfredatı arasındaki benzerliklere dikkat çekmektedir. Bu bağlamda eğitim politikalarındaki değişim ve dönüşüm süreçleri analitik bir yöntemle ele alınmakta; dolayısıyla, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan pedagojik ve kurumsal sürekliliğin izleri ayrıntılı biçimde değerlendirilmektedir. Kitabın güçlü yönlerinden biri, birincil kaynaklara dayanan disiplinlerarası analizi sayesinde Osmanlı eğitim reformlarının idari ve pedagojik boyutlarını eşzamanlı olarak incelemesidir. Diğer yandan, reform hareketlerinin taşra medreselerine yansımasına yer verilmemesi, kitabın kapsamını daraltan bir sınırlılık olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte kitap, Osmanlı eğitim sistemindeki reform girişimlerini bütüncül bir çerçevede ele alması nedeniyle, eğitim tarihi, eğitim felsefesi ve eğitim sosyolojisi gibi farklı disiplinlerde çalışan araştırmacılar açısından da sistematik bir referans niteliği taşımaktadır. Özellikle idari düzenlemeler ve kurumsal yapılanmalar hakkındaki ayrıntılar literatüre katkı sağlamaktadır. Bu kitap, başta eğitim alanında akademik çalışmalar yürüten araştırmacılar olmak üzere, öğretmenler, öğretmen adayları ve eğitimle doğrudan ilgisi olan diğer profesyoneller için de önemli bir başvuru kaynağı konumundadır.