Facade Features of the Houses in the Saray District of Malatya / Battalgazi

Yontma Taş çağından itibaren varlığı bilinen ev; insanların fizyolojik, sosyolojik ve ekonomik ihtiyaçlarının karşılandığı bir yaşam alanıdır. Bu yapı biriminin oluşmasında ekonomik, toplumsal, kültürel ve coğrafi özelliklerin etkilidir. Bölgelerin malzeme, teknik, süsleme özellikleriyle farklılaştığı evlerde genellikle Türk Evi planı kullanılır. Fakat bölgesel ihtiyaçlardan dolayı planda bazı farklılıklar göze çarpar. İhtiyaca göre oda sayısı artar, açık ve kapalı alanlar değişebilir. Plan, genellikle İslam dininin esasları dikkate alınarak şekillenir. Evler, 19. yüzyıl ve sonrasında Osmanlı Mimarisinde geniş yer tutar. Eski Malatya (Battalgazi) bu evlerin, Cumhuriyet döneminde yeniden şekillendiği bir merkezdir. Doğu Anadolu Bölgesi’nin önemli kavşak noktalarından biri olan Malatya, ilk olarak Hititler döneminde Meldia (Meyve bahçesi) ismiyle Aslantepe Höyüğünde kurulmuştur. İpek yolu üzerinde kurulan şehir, ticaret açısından önemli stratejik bir noktada olduğu için tarih boyunca birçok medeniyete, kültüre ev sahipliği yapmıştır. Son olarak 1515 yılında Osmanlı Devleti hâkimiyetine geçen şehir, bir Türk şehri kalmaya devam etmiştir. 1840 yılına kadar Eski Malatya (Battalgazi), şehir merkezi konumunu korumuştur. Türk-İslam eserlerinin ilk örneklerinin merkezi olan Battalgazi’de sivil mimari eserlerin en güzel örnekleri olan evler. Cumhuriyet dönemiyle birlikte yenilenmiş ve geleneksel özelliklerini koruyarak günümüze kadar gelebilmiştir. Makalede Malatya’nın Battalgazi İlçesi Saray Mahallesi’nde bulunan altı evin cephe özellikleri değerlendirilmeye çalışılmıştır. Cepheler; Türk Evinin genel özelliği olan süslemeden uzak, sade cephe olmasının yanı sıra karakteristik olarak belirli bir düzen içerisinde sokağa yansımıştır. Bu evler; Ayten Taner – Hacer Nurten Burnaka Evi, Bekir Sıtkı Arpacı Evi, Emine Turfanda Evi, Mahir Aydoğan ve Müşterekleri Evi, Müşerref Arpacı Evi, Hatice ve Perihan Arpacı Evi. Evler zemin ve birinci kattan oluşmaktadır. Zemin kattın cephesinde pencereler ve eve giriş kapısı yer alır. Giriş kapıları bazı evlerde sokaktan doğrudan yaşam alanlarına açılırken bazı evlerde bahçeye açılmaktadır. Cephedeki pencereler, dikdörtgen formlu ve genellikle küçük boyuttadır. Evin birinci katında pencere sayısı artmıştır. Evlerin cephe özellikleri bakımından karakteristik olan çıkma (cumba) yer alır. Büyük olan evlerin orta kısmında, küçük olan evlerin ise cephenin bir bölümünde ileri doğru uzatılan çıkmalar, genellikle odanın genişliğine göre yapılır ve ahşap malzeme ile vurgulanır. Orta bölümün ya her iki yanında ya da bir tarafında yapılmış, dışa pencerelerle açılan yaşam alanları yer alır. Dikdörtgen formdaki pencereleri çevreleyen, iç içe birkaç silmeden oluşmuş yuvarlak kemer dizileri yer alır. Evler, ileri doğru uzayan geniş saçak ve üst örtü olarak genellikle kırma veya beşik çatı kullanılarak tamamlanmıştır.