Brief aan de redactie: Bernardino Ramazzini (1633-1714): “Quam artem excerceas?”

In het Woord van de Redactie van P. Lacor met de titel “Werk en gezondheid” (2026) werd de Italiaanse arts Bernardino Ramazzini (1633-1714) niet vermeld (1). Nochtans wordt Ramazzini algemeen beschouwd als de vader of grondlegger van de moderne arbeids- en milieugeneeskunde (2-4). Zijn werk, getiteld "De Morbus Artificum Diatriba" (Ziekten van de werkers), is het magnum opus voor de geschiedenis van beroepsziekten en werd gepubliceerd in 1700. Daarin beschreef hij aandoeningen die verband hielden met risico’s van het arbeidsmilieu. Veel beroepsziekten zoals beroepsdermatoses en overbelastingsletsels werden voor het eerst door hem opgemerkt. Zijn boek raakte in de vergetelheid, ondanks de vele succesvolle vertalingen, tot gezondheidsproblemen de kop opstaken tijdens de Industriële Revolutie. In ruim 40 hoofdstukken beschrijft Ramazzini beroepsaandoeningen gegroepeerd in globaal samenhangende beroepen. Het zijn dus meer dan 40 beroepen die de revue passeren, waaronder mijnwerkers, scheikundigen, pottenbakkers, tingieters, schilders, beerputruimers, van hen die rechtstaand werken en van hen die zittend werken. De eerste 29 hoofdstukken bespreken de beroepsziektes veroorzaakt door blootstelling aan chemische en biologische stoffen. De daaropvolgende hoofdstukken gaan meer over aandoeningen veroorzaakt door fysieke belasting: ongemakkelijke werkhoudingen en overbelastende werkzaamheden. Chemische blootstellingen en ergonomische risicofactoren komen samen voor bij bijvoorbeeld de mijnwerkers. De belangrijkste aspecten van zijn werk zijn beschrijvingen van beroepsgebonden aandoeningen (bv. effecten van metalen op het zenuwstelsel), suggesties voor risicobeperkende maatregelen (bv. maskers tegen dampen, handschoenen en broeken om handen en benen te beschermen) en aanbevelingen om gezond te leven (bv. voeding, lichamelijke activiteit). Hij constateerde tijdens zijn bezoeken aan bedrijven dat bepaalde aandoeningen geassocieerd waren met slechte houdingen, repetitieve bewegingen, tillen van lasten, spierbelasting, die tegenwoordig omschreven worden als ‘ergonomische risicofactoren’. Tevens beschreef hij de gezondheidsproblemen specifiek bij vrouwen (weefsters, wasvrouwen, vroedvrouwen, maar ook zogende vrouwen) en bij etnische groepen. Laten we niet vergeten dat veel andere beroepsziektes zoals loodkolieken, beroepsdermatoses, ‘repetitive strain injuries’ en ‘post-traumatic stress disorder’ voor het eerst door hem werden opgemerkt. Beroepsgebonden longziektes en -klachten zoals astma, longontstekingen, hoesten, kortademigheid en hemoptyse werden bij een grote groep verschillende beroepen beschreven (5, 6). Bij apothekers, brouwers, timmermannen en tabakwerkers constateerde hij beroepsgebonden hoofdpijn. Hij anticipeerde op verschillende vraagstukken die in verband staan met de volksgezondheid: de methodologische benadering, de belangstelling voor kwetsbare groepen, de zorg voor invaliderende aandoeningen en de noodzaak tot samenwerking met andere artsen en hygiënisten. Ramazzini had ook specifieke interesse in de preventie, die hij al omschreef als: ‘preventie is veel beter dan behandelen’. Hij stelde vaak preventieve maatregelen voor, onder andere organisatorische controlemaatregelen (reduceren van het aantal werkuren), het vermijden van langdurig dezelfde houding aan te nemen (afwisselen met oefeningen doen) en alles met mate te doen. De persoonlijke beschermingsmiddelen wamen ook aan bod: katoen in de oren bij luid lawaai, neus-en mondbedekking bij blootstelling aan stof en dampen, handschoenen en broeken om handen en benen te beschermen. Hij benadrukte om het verrichte beroep in de anamnese van elke patiënt op te nemen: “Quam artem excerceas?”. Nog steeds worden de lessen van de innovator en visionair Ramazzini als uitermate relevant beschouwd, omdat ze nog steeds van toepassing zijn, alsook een rolmodel bieden voor artsen, met name voor arbeidsartsen (7, 8).