Lem, Gławlit i polska cenzura

Artykuł realizuje postulat, aby w badaniach nad działaniami cenzury w Polsce w okresie komunizmu uwzględnić dokumenty z archiwów rosyjskich. W artykule zrealizowany został jeden z możliwych wariantów takiego działania: opis przypadków cenzurowania polskiego piśmiennictwa w ZSRR w tłumaczeniach na język rosyjski. Centralne zagadnienie badawcze artykułu jest zogniskowane wokół pytania o wpływ, jaki mógł mieć zdecydowanie negatywny stosunek cenzury radzieckiej na późniejsze działania cenzury w Polsce wobec tekstów tego samego autora wydawanych w języku polskim. Wybranym do analizy przypadkiem jest twórczość bardzo popularnego w ZSRR Stanisława Lema, którego wymienia się w sporządzonym w 1966 r. w Rosji partyjnym donosie jako twórcę i kodyfikatora nurtu „pesymistycznej” fantastyki naukowej. Jak stwierdzono w artykule, po owej negatywnej ocenie twórczość Lema podlegała w Rosji ostrym restrykcjom, a w wydaniach kolejych tekstów dokonano głębokich zmian o charakterze cenzuralnym. Okazuje się natomiast, że w Polsce w tym samym czasie podobna sytuacja nie miała miejsca, a dzieła Lema ukazywały się drukiem bez większych przeszkód. Do wniosku takiego prowadzi analiza dokumentów wytworzonych przez polską cenzurę. Na tej podstawie autorka formułuje wniosek, że nie było szybkiego przepływu informacji ani zaleceń pomiędzy cenzurą radziecką a polską, pomimo nieformalnej nadrzędności partyjnych struktur radzieckich. W artykule wzmiankuje się ponadto stan badań nad sowieckim systemem cenzury, opisuje fenomen popularności utworów Lema w Związku Radzieckim, a także przywołuje rzeczony dokument w obszernych fragmentach, w tłumaczeniu na język polski.