Fetâvâ-yı Ali Efendi’nin Tertibi: Erken Tarihli Nüshalar Üzerine Bir İnceleme

Fetvahâne nezdinde muteber kabul edilen fetva mecmuaları arasında önemli bir yere sahip olan Fetâvâ-yı Ali Efendi, Şeyhülislâm Çatalcalı Ali Efendi’nin hayatında cem ve tertip edilmiştir. Mecmuanın cem ve tertip sürecine ilişkin kapalı kalmış noktalar fetva literatüründe bazı aidiyet hatalarına yol açmıştır. Özellikle mecmuanın matbu nüshalarından farklı tertipte olan kimi nüshaları müstakil eser zannedilip başka müftülere atfedilmiştir. Fetâvâ-yı Ali Efendi’nin cem ve tertip sürecine odaklanan bu makale, erken tarihli nüshaları mehir babı örneğinde karşılaştırmakta ve nüshaların temelde iki ayrı tertip etrafında geliştiklerini gösteren kanıtlar sunmaktadır. Mecmuanın cem ve tertip sürecinde iki ismin ön plana çıktığı görülmektedir. Bunlar Ali Efendi’nin ilk şeyhülislâmlık yıllarında fetva emini olan Kerebneşî Mustafa Efendi ve öğrencisi Gelibolulu Mahmud Efendi’dir. Fetvahâne’de müsevvit olarak göreve başlayan Mahmud Efendi hocasının teşviki ve yönlendirmesiyle Ali Efendi’nin fetvalarını belli bir tertibe göre derlemeye başlamış ve görevini hocası eminlikten ayrıldıktan sonra da sürdürmüştür. Bu süreçte Fetâvâ-yı Ali Efendi’nin ilk nüshalarının ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. Makalede ilk nüshaların ve sonraki kopyalarının tertibi “birinci/eski” olarak nitelenmiştir. Zaman içinde genel başlıklar altında birikmeye devam eden fetvalar arandığında bulunamaz hâle gelince Mahmud Efendi mecmuayı yeniden tertip etmiştir. Yeni tertibin hâkim olduğu bazı nüshalarda “tertîb-i sânî” ve “tertîb-i cedîd” kayıtları bulunmaktadır. İkinci/yeni tertip nüshalar birinci/eski tertip nüshalardaki fetvaların gözden geçirilmesi ve bazı ekleme-çıkarmalarla birlikte en az iki kat artırılan alt başlıklar altında yeniden dizilmesiyle meydana getirilmiştir. Neticede iki tertip arasında farklı mecmualar oldukları izlenimi verecek derecede görünüm farklılıkları ortaya çıkmıştır. Fetâvâ-yı Ali Efendi’nin derlenme sürecinin bu şekilde iki ayrı tertip etrafında ortaya çıkan ve gelişen nüshalarla ilişkilendirilmesi, nüshalarının doğru şekilde sınıflandırılması ve müellif-aidiyet ilişkilerinin daha sağlam temellere oturtulması bakımından önemlidir.