R.1308 (M.1892/1893) TARİHLİ ERZURUM VİLAYET SALNAMESİ’NE GÖRE BAYEZİD SANCAĞI

Bayezid Sancağı, Osmanlı egemenliğine girdiği 1514 senesinden itibaren, gerek İran ve gerek Rusya ile münasebetlerde sahip olduğu jeostratejik konumu ve ayrıca önemli ticaret yollarının kesiştiği bir konuma sahip olmasından dolayı Osmanlı Devleti’nin doğuya açılan en önemli sancaklarından birisi olmuştur. Osmanlı Devleti 1847 yılından itibaren devlet yıllıkları olan salnameleri tutmaya başlamıştır. Vilayet salnamelerinin hazırlanmasında ilk örneği İbrahim Halet Bey’in yayımladığı “fihrist-i salname-i Halep” adlı eser örnek alınarak 1866 yılında ilk eyalet salnamesi olan Salname-i Vilayet-i Bosna yayımlanmıştır. Vilayet salnamelerinde, Osmanlı Devleti’ne bağlı vilayetlerin yıllık olarak idari taksimatı ve teşkilatı, görevli memurları, maarif kurumları, kısa tarihi, coğrafi yapısı, eski eserleri, nüfusu, zirai ve ticari üretimi, gibi pek çok konuya yer verilmektedir. Bu yönüyle vilayet salnameleri, 19. yüzyılın ortasından itibaren merkez ve taşra teşkilatı hakkında önemli bilgiler veren çok değerli ana kaynaklardır. Bu çalışmada, R.1308 Erzurum Vilayet Salnamesi’nin verdiği bilgiler ışığında, Ağrı Dağı’nın eteğinde bulunan Bayezid Sancağı ile ona bağlı olan Karakilise, Tutak, Eleşkirt ve Diyadin kazaları idari, sosyal, ekonomik, coğrafi ve demografik açılardan ele alınmaya çalışılacaktır. Böylece XIX. yüzyılın son çeyreğinde bölgenin genel vaziyeti ortaya çıkarılarak geniş bir perspektiften yerel tarih incelemesi yapılmış olacaktır. Osmanlı tarihinin en önemli dönemlerinden biri olan Sultan II. Abdülhamid döneminde Rus ve İran sınırlarının kesişim noktasındaki bir sancağın fotoğrafı çekilmiş olacaktır.