KAYGUSUZ ABDÂL’IN ŞİİRLERİNDE EDEP

Kaygusuz Abdâl, XIV. asır sonları ile XV. asrın ilk yarısında yaşadığı düşünülen bir mutasavvıftır. Tasavvufi Türk Edebiyatı'nın en önemli temsilcilerinden biri olan Kaygusuz Abdâl, onbeşe yakın manzum ve mensur eserin şairi ve müellifidir. Bunların hemen hepsi tasavvufî neşveyle yazılmış ve tasavvufî muhtevada eserlerdir. Bektaşî erkânı içinde yetişen şair, aynı zamanda Alevî-Bektaşî Edebiyatı’nın da ilk ve en büyük temsilcisidir. Alevî-Bektaşî düşüncesinde edep insanın eline, diline, beline hâkim olmasıdır. Ebced hesabına göre “edeb” kelimesinin toplam değeri yedidir (ادب=1+4+2=7). Bu da edebin yedinci nefs mertebesine, yani nefs-i safiyeye ulaşıldığında tam olarak ortaya çıkacağını gösterir. İnsan o mertebeye gelinceye kadar nefs-i emmare’den nefs-i safiye’ye kadar yedi mertebeden geçer. Edep, Tasavvufî Türk Edebiyatı’nda yalnızca görgü kuralları değil, kişinin varlık düzenine uygun davranması anlamına gelir. Bu bağlamda kâmil insandan ya da “bilenden” edep öğrenme vurgusu, usta-çırak geleneği, tekke terbiyesi ve sözlü kültürdeki hâl ilmi anlayışı ile ilişkilendirilmiştir. Edebin bireysel ahlâk, toplumsal düzen ve varlığın idraki açısından taşıdığı çok katmanlı anlam, tasavvufî düşüncesinin özünü oluşturur. Türk-İslam düşüncesinde edep kavramı, hem bireysel gelişimin hem toplumsal düzenin hem de vahdet-i vücûdun idrakinin merkezinde yer alır. Tasavvufî gelenekte edep, insanın hem iç hem dış dünyasında uyum ve dengeyi sağlayan temel bir ilke olarak kabul edilir. Bu bağlamda Anadolu irfanı ve sözlü kültüründe edep, çoğu zaman kısa fakat derinlikli söyleyişlerle ifade edilmiştir. Edep, ahlâkı güzelleştirmek, sözleri ve eylemleri saf hâle getirmektir. Edep, öğrenilen değil, içselleştirilen bir hâldir. Bu nedenle edebin kaynağı, yalnızca bilgili olmak değil, bilgiyi varlık hâline getirmekle ilişkilidir. Bu çalışmada, Kaygusuz Abdâl’ın şiirlerinde edebe verilen önem ve değer üzerinde durulacaktır.