Kolce Grünewalda

XX i XXI wieku – o obecnych w niej wątkach ekfrastycznych oraz etyczno-egzystencjalnych. Prawie połowa analizowanych utworów została napisana w dwudziestoleciu międzywojennym (dzieła Bolesława Leśmiana, Juliana Tuwima, Józefa Wittlina, Olwida, Marii Pawlikowskiej--Jasnorzewskiej), część (wiersze Czesława Miłosza, Zbigniewa Herberta, Tadeusza Różewicza, Jana Pawła II) w okresie powojennym, niektóre zaś (poezje Tadeusza Dąbrowskiego, Jakuba Ekiera, Jarosława Marka Rymkiewicza) – całkiem niedawno, gdyż w ostatnim dziesięcioleciu.Przedstawione w książce interpretacje koncentrują się na zagadnieniach etyki literatury. Podjęta została analiza zarówno treści składających się na etyczny namysł pisarski, jak i sposobów komponowania dzieł tak, by wciągały czytelnika w dialog z przywoływanymi zagadnieniami, a także, za pośrednictwem utworów o charakterze ekfrastycznym, podjęto refleksję na temat etyki interpretacji. W pomieszczonych tu szkicach utwory literackie jawią się jako przestrzeń intensywnego dialogu z innym: dawnym artystą, drugim człowiekiem, odbiorcą. Wysiłek podjęcia i podtrzymania tej konwersacji, podjęty przez pisarzy, staje się – za sprawą zabiegów formalnych – udziałem czytelnika, wciąganego przez etycznie nastawionych autorów w grę nieustannego reflektowania nad własnym stanowiskiem i zmuszanego do interpretacyjnych decyzji, których rozstrzygnięcie decyduje tyleż o rozumieniu sensu wiersza, ile o pogłębionym samorozumieniu jako interpretującej i odpowiadającej za swe wybory jednostki.W pierwszej części książki umieszczono omówienia dzieł o charakterze ekfrastycznym. Utwory poetów (w jednym przypadku – eseisty) poświęcone dziełom plastycznym są tu ujmowane jako świadectwa spotkania dwóch odmiennych horyzontów poznawczych, dwóch wrażliwości, których zetknięcie w akcie interpretacji zaświadcza z jednej strony o nieuchronnym rozejściu się odległych czasowo i przestrzennie perspektyw, z drugiej zaś – o stopieniu się horyzontów dawności i teraźniejszości, dokonującym się za sprawą dzieła w hermeneutycznym wysiłku rozumienia tego, co inne. Analizowane teksty wskazują na głębokie rozeznanie pisarzy w tym właśnie zagadnieniu. Patrzącym na dzieło sztuki towarzyszy w wierszach przeświadczenie, że ich własny sposób rozumienia świata, często radykalnie odróżniający się od światopoglądów wpisanych w oglądane dzieło, choć niekiedy niewystarczający do zinterpretowania tego ostatniego, jest podstawą autentycznego z nim kontaktu: inspiracja płynąca z dzieła, choć natrafia współcześnie na inną wrażliwość niż w czasach jego powstania, pozostaje – dzięki sile dzieła sztuki i za sprawą trudu interpretacji – żywa, skłaniając zarówno do przyjrzenia się obrazowi, jak i do autorefleksji. Taki sens ma tytuł pierwszej części książki, zaczerpnięty z wiersza Czesława Miłosza: „Ależ to o nas mówi malowidło!”. Obraz – wedle tej koncepcji – istniejąc zawsze w czyjejś lekturze, jest jednocześnie miejscem przejawiania się prawdy antropologicznej – mówi zawsze „o nas”, istniejących tu i teraz, podobnych dziesiątkom wcześniejszych generacji, patrzących na dzieła i zarazem od nich nieskończenie odmiennych.Dziełem, które we współczesnej poezji polskiej stało się tematem wspaniałych wierszy, a zarazem przedmiotem hermeneutycznych zabiegów poetyckich, kierujących namysł na te właśnie interpretacyjne i egzystencjalne zagadnienia, jest Ołtarz z Isenheim. Z tego właśnie powodu książce niniejszej patronuje Matthias Grünewald. Dialog z jego dziełem, podjęty przez Tadeusza Różewicza i Jakuba Ekiera, wskazuje, że dzieło sztuki, prowokując do refleksji nad tym, co stanowi jego tematykę, jest zarazem zwierciadłem, w którym odbijają się ludzie, mierzący się z zadaniem oglądu i rozumienia.W niektórych spośród analizowanych wierszy akcent położony został na uniwersalny, ponadczasowo istotny wymiar spotkania z dziełem plastycznym, które – jak wynika z utworów – przekazuje odbiorcom treści ważne w sposób niezależny od czasu i miejsca, w jakim się oni znajdują (taka diagnoza, choć zbudowana na różnych przesłankach, pojawia się w interpretowanych w książce wierszach Zbigniewa Herberta i Jana Pawła II). Z kolei dzieło sztuki plastycznej (malarstwa lub architektury), traktowane jako pretekst do dokonania diagnozy współczesnej wrażliwości przeciwstawionej dawnym horyzontom poznawczym, kieruje niektórych pisarzy w stronę rozważań na tematy etyczne (tak dzieje się w eseju Józefa Wittlina, wierszach Czesława Miłosza i – na marginesie głównych rozważań – także u innych spośród omawianych tu pisarzy). Na koniec, spotkanie z dziełem plastycznym dokonujące się w wierszu stanowi niekiedy asumpt do podjęcia namysłu nad etyką sztuki i literatury i do pogłębionej refleksji metaliterackiej (zwłaszcza, choć nie tylko, utwory Tadeusza Dąbrowskiego, Jarosława Marka Rymkiewicza).Druga część książki zawiera szkice poświęcone wierszom (lub tomom wierszy) pięciorga dwudziestowiecznych poetów. Mają one wspólny mianownik w czymś, co nazwałabym etyczno-egzystencjalnym nastawieniem podmiotu lirycznego. Wszystkie wiersze wychodzą pewnej od sytuacji życiowej lub całkowitej diagnozy społecznej (u Bolesława Leśmiana jest nią ubóstwo żebraka, u Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej – problem świadomego macierzyństwa, u Olwida – wojna i wrogość między narodami, u Juliana Tuwima – ciężka praca fizyczna, u Zbigniewa Herberta – ewoluująca w dziejach relacja ludzi i zwierząt), by pokierować refleksję czytelnika w całkiem inne rejony: w stronę mówienia o doświadczeniu człowieczeństwa w egzystencjalnym, a niekiedy także – metafizycznym wymiarze.