Przeciw entropii, przeciw arkadii

Twórczość prozatorska Zygmunta Haupta stanowi trudne wyzwanie interpretacyjne. Nie można w stosunku do niej zastosować jedynie klucza autobiograficznego, choć znajomość biografii pisarza niewątpliwie pomaga w rozumieniu wielu elementów jego dzieł. Można także czytać je, zwracając uwagę na antynomiczny charakter światopoglądu twórczego, charakterystyczny dla literatury nowoczesnej. Wysuwającą się na plan pierwszy sprzecznością w prozie Haupta jest rywalizacja entropii i arkadii. Utwory autora Pierścienia z papieru daleko odbiegają od wzorca gatunkowego opowiadania i są raczej rezultatem zderzenia konwencji paraopowiadania i eseju. Koncentrują się na szczegółach, incydentach, zdarzeniach wytrącających jednostkę z normalnego trybu percepcji; pisane są przeciw powszechności ujednolicających wszystko doświadczeń, a jednocześnie unikają pułapek arkadyjskiego azylu czy mityzującego spojrzenia na rzeczywistość. Proza Haupta funkcjonuje pomiędzy tymi biegunami, pozostaje też zawieszona między lokalnością i uniwersalizmem, między „ja” i „nie-ja”, sztuką i „życiem”. Jej leksykalne i stylistyczne bogactwo oraz wyrafinowana kompozycja utworów (analizowane tu na przykładzie Ogrodu Jezuickiego, „Dziewczynki z nóżkami na księżycach” i Lutni) sytuują ją w obrębie najwybitniejszych dokonań polskiej literatury (nie tylko emigracyjnej) XX wieku.