Tevfik Rüştü (Aras) Bey’in Atina Telgraflarında Muhtelit Mübadele Komisyonu ve Faaliyetleri (1923-1924)

On dokuzuncu yüzyılın sonlarında başlayan ve Osmanlı Devleti’nin son zamanlarında hızlanan kitlesel göçler, Birinci Dünya Savaşı sonunda kurulan yeni Türk devletinin de en önemli meselelerinden biri haline gelmiştir. 30 Ocak 1923 tarihinde Lozan’da “Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi” sözleşmesi imzalanmıştır. Türkiye’de yaşayan Ortodoks Rum azınlık ile Yunanistan’da yaşayan Müslüman Türk azınlığın değişimi kararlaştırılmıştır. Bu sözleşmenin hükümlerini uygulaması için de Muhtelit Mübadele Komisyonu kurulmuştur. Muhtelit Mübadele Komisyonu, karşılıklı göçü denetlemiş, kolaylaştırmış ve taşınır - taşınmaz malların tasfiyesi ile ilgilenmiştir. Mübadillerin bırakacakları mallara değer biçerek, bırakılan mala karşılık, borç tutarının yazılı olduğu belgeyi mübadile vermek gibi görevleri yerine getirmişlerdir. Türkiye ve Yunanistan’ın resmi temsilcileri olan komisyon üyeleri, bütün muhaceret işleri ile alâkadar olmuşlar, çalışmalarını daha etkin ve yerinden sürdürmek için Tali Komisyonlar kurmuşlardır. Türk ve Yunan Nüfus Mübadelesine ilişkin oluşturulan Muhtelit Mübadele Komisyonu’nda Türkiye’yi Tevfik Rüştü (Aras) başkanlığında bir heyet temsil etmiştir. Komisyonun Atina’daki faaliyetleri sırasında, Tevfik Rüştü Bey sürekli olarak Ankara’ya komisyon toplantıları hakkında bilgi vermiş, tartışma konusu olan hususlarda Ankara’dan talimat beklemiştir. Tevfik Rüştü Bey, Yunanistan’daki Müslüman Türklerin, Türkiye’ye nakilleri esnasında, uğradıkları haksızlıkların giderilmesi ve mal ve mülklerinin mübadele sözleşmesine aykırı olarak ellerinden zorla alınması sürecinde, onların haklarını korumuş, bu konularda gerek komisyonun tarafsız üyeleriyle, gerek Yunan üyeleriyle ve gerekse Yunanistan Hükümeti yetkilileriyle büyük bir mücadele vermiştir. Konuyla ilgili olarak sürekli Ankara’ya, - çoğunlukla Başvekalete, bazen de Hariciye Vekaletine ve Mübadele, İmar ve İskan Vekaletine- ayrıntılı telgraflar göndermiştir. Bu makalede, Muhtelit Mübadele Komisyonunun Türk Heyeti’nin reisi Tevfik Rüştü Bey’in, Atina’dan Ankara’ya gönderdiği telgraflar incelenmiş, mübadelenin gerçekleştiği dönemin bir kısmı değerlendirilmiştir.