Tarihsel Süreçte Kamusal Alanlar Üzerinden Morfolojik Değişim: Düzce Kent Merkezi İstanbul Caddesi Örneği

Kentsel morfoloji kavramı, kent dokularının belirli tarih aralıklarında geçirdikleri değişimlerin belirlenmesinde ve kenti oluşturan bileşenlerin mekânsal analizinde önemli bir değerlendirme yöntemidir. Tarihsel süreçte kentsel dokuda karşılaşılan fiziksel değişimlerin ve bu değişimlere neden olan faktörlerin tespiti; kent kimliğinin korunması ile kentsel ölçekte alınacak planlama ve dönüşüm kararlarına altlık oluşturması açısından kritik öneme sahiptir. Bu çalışmanın amacı, Düzce kent merkezinin önemli akslarından biri olan İstanbul Caddesi’nin batıda Kuyumcuzade Bulvarı, doğuda ise Bolu Caddesi ile kesiştiği noktalar arasındaki bölümünün kentsel ve yapısal ölçekteki morfolojik değişimini, kamusal alanlar ve yapılar referansıyla analiz etmektir. Analizlerin ilk aşamasında mekânsal dizim (Space Syntax) yöntemi ile görünürlük grafiği analizi (VGA) hesaplanmış; ikinci aşamada ise cadde üzerindeki kamusal odaklar, yapı dokusu ve arazi kullanımı açısından incelenmiştir. Çalışma alanının erişilebilen en eski tarihli haritası olan 1952 haritası ile güncel durumu belgeleyen 2024 haritası arasında yaklaşık yetmiş yıllık zaman dilimine ait kent haritaları, halihazır haritalar, görseller ve hava fotoğrafları üzerinden fiziksel değişim ve dönüşümler tespit edilmiş; elde edilen bulgular bu değişimlerin etkenleri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Farklı tarihlerde inşa edilen ve cadde üzerinde konumlanan Anıtpark Meydanı, Cedidiye Cami, Büyük Merkez Cami, Düzce Valilik Binası ve Düzce Belediye Binası gibi nirengi noktaları aracılığıyla kamusal yapılar ile açık alanlar arasındaki ilişkinin tarihsel süreçteki sürekliliği ve dönüşümü izlenmiştir. Ayrıca, seçilen tarih aralığında Düzce kentini önemli bir yapısal dönüşüme zorlayan 1999 depreminin, İstanbul Caddesi’nin ilgili bölümünün morfolojik değişimi üzerindeki etkisi de değerlendirilmiştir. Analizler sonucunda, çalışma aksının 1952 ile 2024 yılları arasında temel yapısal karakterini büyük ölçüde koruduğu; kentin en önemli meydan ve park alanının 1952’den bu yana aynı konumda varlığını sürdürdüğü görülmüştür. Bununla birlikte, aks üzerindeki kamusal odakların sayısının artması, dini yapı avlularının birer kamusal boşluk olarak işlev görmesi, eklenen yeni yapılar ve belirli kesimlerde gerçekleştirilen yayalaştırma girişimleri aracılığıyla söz konusu bölümün zaman içerisinde doğrusal bir kamusal aks niteliğinin güçlendiği tespit edilmiştir. Bu değişim ve dönüşümlerin kentsel ölçekte mekân algısındaki karşılıkları ve sosyolojik yansımaları da değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Düzce kent merkezinin söz konusu aks üzerinden morfolojik açıdan bütüncül bir biçimde analiz edildiği sınırlı sayıdaki araştırmalardan biri olması ve literatürdeki boşluğu doldurma potansiyeli taşıması bakımından önemlidir.