Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yar- ve yir- Fiilleri

Dîvânu Lugâti’t-Türk Kâşgarlı Mahmûd tarafından 1072-1074 yılları arasında yazılmış ve halife el-Muktedî’ye takdim edilmiş Türkçenin ilk sözlüğüdür. Yazma eser İstanbul Fatih Millet Kütüphanesi Arabi 4189 numarada kayıtlıdır. Kâşgarlı Mahmûd, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü Arap sözlükçülük geleneğine uygun olarak yazmıştır. Bununla birlikte bir sözlükçü olarak madde başlarını tanımlarken ya da anlamlandırırken kendine özgü bazı yöntemler de geliştirmiştir. Yazıda bu yöntemlerin bir kısmına değinilmiştir. Sözlükte bazı maddelerde okuyucunun kavrayışını güçleştiren, belirsizlik içeren hususlar da söz konusudur. Bazı sözlük maddeleri de Kâşgarlı Mahmûd tarafından karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır; yar- ve yir- fiillerinde olduğu gibi. Eldeki çalışmada etimolojik olarak birbiriyle ilgili görülen bu iki fiil, tıpkı sözlük yazarının yaptığı gibi, karşılaştırmalı bir şekilde irdelenmiş; fiillerin kullanımlarından ve örnek pasajlardan yola çıkarak semantik içerikleri belirlenmeye çalışılmıştır. Kimi zaman eserle çağdaş olan Kutadgu Bilig’den de örnek pasajlara yer verilmiştir. Çalışmada bu iki fiilin semantik özlerinin ortak olduğu; ancak farklı nesneler eşliğinde çeşitli kullanım farkları oluşturduğu ve edebî değer açısından birbirinden ayrıldığı görülmüştür.