SEMBOLİK VE İŞLEVSEL YÖNÜYLE DOĞANIN NARİN ÇİÇEĞİ GELİNCİK

Gelincik (Papaver rhoeas), baharın gelişiyle kırlarda, tarlalarda, yol kenarlarında görülebilen tek yıllık doğal bir bitkidir. Çiçekleri bazen sarı, beyaz gibi renklere sahip olsa da en çok parlak kırmızı rengiyle tanınır. Verimli topraklarda bir metreye kadar boylanabilen gelincik, Anadolu’da dağ lalesi olarak bilinmektedir. Gelinciğin başka yöresel adlandırmaları da vardır. Gelincik bitkisinin özellikleri, onun bazı sembolik anlamlar kazanmasını sağlamıştır. Koparıldığı anda hemen solmaya başlayan, rüzgârla bile dağılabilen gelincikler, narin yapılarıyla hassas insanları simgeler. Baharda açan bu çiçek, Anadolu coğrafyasında yeni gelinlerle özdeşleştirilmiştir. Öte yandan gelincik anlatılara konu olmaktadır. Anlatılarda gelinciğin sembolize ettikleri üzerinde hermeneutik inceleme yapıldığında gelinciklerin ölüm-doğum döngüsünü, bolluk-bereketi simgelediği ve kadın dünyasıyla ilişkilendirildiği anlaşılmaktadır. Güzel görüntüsüyle baharın coşkusunu yaşatan gelincik, insanlara binlerce yıldır ilaç ve yiyecek olarak da fayda sağlar. Halk hekimliğinde uzun yıllardır kullanılan gelincik üzerinde yapılan araştırmalar, bitkinin nezle, bronşit, soğuk algınlığı, öksürük, uykusuzluk gibi durumlarda etkili olduğunu göstermiştir. Kendine özgü kokusu ve hafif acımtırak tadı olan gelincik mutfaklarda da kendine yer edinmiştir. Anadolu’da bu bitkiden salata, kavurma, meze, börek gibi çeşitli yiyecekler yapılmakta ayrıca çiçeğinin kırmızı taç yaprakları şerbet yapımında kullanılmaktadır. Bu yazıda önce gelincik bitkisi hakkında bilgi verilerek dünyada ve Türk düşüncesinde gelincik simgeciliği üzerinde durulmuştur. Gelincik çiçeğiyle ilgili en çok bilinen anlatılardan bazıları ele alınmış ve bu anlatılarda kırmızı gelincik sembolizminin izleri takip edilmiştir. Amaç, insan yaşamında faydalarıyla yer edinen gelincik ekseninde biçimlenmiş sembolizmin, ölüm ve yeniden doğuş, bolluk-bereket ve kadın dünyasıyla ilişkisini daha açık şekilde ortaya koymaktır. Elde edilen veriler bunu doğrular niteliktedir. Anlatılardan yola çıkıldığında gelincik sembolizminin arkaik düşüncelerle bağlantılı olduğu da anlaşılır. Çalışmada ayrıca gelinciğin tıpta ve Anadolu mutfağında kullanımına da değinilmiştir.